Kaynak: Bu içerik, Al Jazeera, CGTN ve Xinhua kaynaklı haberler esas alınarak Türk okuyucu perspektifiyle derlenmiş ve yorumlanmıştır.

Şangay'da Tarihi İmza: 29 Ülke Bir Araya Geldi

16 Temmuz 2026'da Şangay'da küresel AI yönetişimi açısından kritik bir adım atıldı. Çin Cumhurbaşkanı Xi Jinping'in ev sahipliğinde 29 ülke, Dünya Yapay Zeka İşbirliği Örgütü'nü (WAICO — World Artificial Intelligence Cooperation Organization) kuran anlaşmayı imzaladı. Örgüt, merkezi Şangay'da olmak üzere bağımsız bir hükümetlerarası kuruluş olarak faaliyete başlıyor.

Anlaşmanın imzalandığı gün, Şangay'da Dünya Yapay Zeka Konferansı'nın (WAIC 2026) açılışıyla örtüştü. Xi Jinping, konferansta tarihi bir konuşma yaptı: "Yapay zeka gelişimi tek bir ülkenin solo performansı olmamalı, uluslararası işbirliğinin senfonisi olmalıdır." Bu cümle, ABD'nin chip ihracat kısıtlamalarına ve Çin'i dışlayan teknoloji politikalarına açık bir yanıt niteliği taşıyordu.

29
WAICO'ya kurucu üye olan ülke sayısı. Rusya, Brezilya, Endonezya, Pakistan, Güney Afrika dahil — ABD, AB, Japonya, İngiltere dahil değil.

Kimler İmzaladı, Kimler Dışarıda Kaldı?

WAICO'nun 29 kurucu üyesi şu ülkelerden oluşuyor: Beyaz Rusya, Brezilya, Kamboçya, Kamerun, Çin, Kongo, Küba, Etiyopya, Endonezya, Kazakistan, Kenya, Kırgızistan, Laos, Lesotho, Malezya, Mozambik, Myanmar, Nikaragua, Umman, Pakistan, Rusya, Senegal, Sırbistan, Güney Afrika, Tacikistan, Özbekistan, Venezuela ve Zambiya.

Bu liste, neyin eksik olduğuyla anlam kazanıyor: ABD, İngiltere, Almanya, Fransa, Japonya, Avustralya — hiçbiri imzalamadı. Türkiye de kurucu üyeler arasında yer almıyor. Listede Batı ittifaklarına dahil tek ülke Sırbistan; AB adaylığını sürdüren ama Doğu ile ilişkilerini de yöneten bir konum.

Eleştirmenler tablonun siyasi haritasının net olduğunu vurguluyor: üyeler büyük ölçüde Çin'in etki alanındaki ya da Batı kurumlarıyla mesafeli ülkeler. Destekçiler ise WAICO'nun büyüme potansiyelini ön plana çıkarıyor; örgütün her egemen devlete açık olduğunu ve Küresel Güney'in uzun süredir sesini yükseltemediği AI platformuna kavuştuğunu söylüyor.

Xi Jinping'in Taahhütleri: 5.000 Eğitim, 30 Ülkeye AI Hava Sistemi

Xi Jinping, sadece örgüt kurmakla kalmadı; somut taahhütler de açıkladı. Çin, önümüzdeki beş yılda gelişmekte olan ülkelere 5.000 AI eğitim ve seminer fırsatı sunacak. Bunun yanı sıra bölgesel organizasyonlarla ortak AI uygulama merkezleri kurulacak ve Çin'in AI destekli meteoroloji uyarı sistemi MAZU, 30 ülkenin kullanımına açılacak.

WAIC 2026 konferansında aynı anda 300'den fazla AI ürünü küresel lansmanını yaptı; 100.000 metrekare sergi alanında 1.100'den fazla şirketten 3.000'i aşkın yapay zeka ürünü tanıtıldı. Çin, AI yarışında yalnızca savunmada değil, küresel standart belirleyici konumuna geçmeye çalıştığının sinyalini verdi.

Batı'nın Tepkisi: "Yönetişim Paradoksu"

Batılı analistler ve hükümetler WAICO'ya mesafeli yaklaşıyor. Öne sürdükleri temel argüman: Çin, bir yandan küresel AI yönetişimini savunurken öte yandan yurt içinde sosyal kredi sistemleri, kapsamlı yüz tanıma ve algoritmik gözetim uyguluyor. Bu çelişki, "yönetişim paradoksu" olarak tanımlanıyor.

AB ve ABD'nin tepkisi ise sessiz ama stratejik: her iki blok da kendi AI standartlarını yayan alternatif programları hızlandırıyor. Avrupa'nın AI Yasası (AI Act), OECD'nin AI İlkeleri ve G7'nin Hiroshima Süreci, Batı'nın rakip çerçeveleri olmaya devam ediyor. Sonuç: küresel AI yönetişimi artık fiilen iki ayrı kural setine bölünmüş durumda.

📚 Bu Hikayeden Ne Öğrenebiliriz?
AI araçları siyasi bir tercih haline geliyor. Bugün "hangi yapay zekayı kullanayım?" sorusu teknik bir sorudur. Yarın, ihracat hedeflediğiniz pazara bağlı olarak hangi kurallar çerçevesinde çalıştığınızı da kapsayabilir. İki ayrı AI yönetişim bloğunun oluşması, araç seçimini jeopolitik bir karar haline getiriyor.
Türkiye'nin konumu kritik ama henüz belirsiz. Türkiye, WAICO'ya kurucu üye olmadı. Bu, Batı ile AB uyum sürecine paralel bir tercih olarak okunabilir. Ancak ticaret ilişkileri göz önünde bulundurulduğunda önümüzdeki dönemde AI standartları konusunda Türkiye'nin nerede duracağı netleşecek.
Küresel Güney'in AI erişim talebi gerçek. WAICO'nun 29 üyesinin büyük çoğunluğu gelişmekte olan ülkelerden oluşuyor. Bu ülkelerin pahalı Batılı AI altyapılarına erişimi kısıtlı. Çin'in sunduğu ücretsiz eğitim ve erişim taahhütleri bu boşluğu doldurmayı hedefliyor — rekabetin ilerleyen dönemlerde daha fazla ülkeye ücretsiz ya da uygun fiyatlı AI erişimi sağlaması anlamına gelebilir.
Standart savaşı gelişiyor. AB AI Yasası, OECD ilkeleri ve şimdi WAICO — hangi çerçeve "standart" haline gelirse o çerçeveye uyan ürünler ve hizmetler daha geniş pazarlara girecek. Sektörünüzde kullandığınız AI araçlarının hangi ülkelerde geçerli hangi standartlara tabi olduğunu takip etmeye başlamak artık boş bir merak değil, gerçek bir risk yönetimi ihtiyacı.

Yapay Zeka Haberlerini Kaçırmayın

Her gün küresel AI gelişmelerini Türk pazaryeri satıcısı perspektifiyle özetliyoruz. Bültene katılın, haftalık özeti e-postanıza alın.

Ücretsiz Bültene Katıl